Ai đó: Chúng ta sẽ có một chuỗi những đối thoại không chỉ là đối thoại tỉnh thức (mindful), mà là đối thoại thức tỉnh (awaken, heartful). Tuy nhiên, trước tiên là một câu hỏi… Liệu có phải những nội dung như thế này là không dành cho số đông…?
Bờm: Tất cả là một, và tất cả đều ngang bằng. Tuy vậy, xét trên góc độ tu tập mà nói, thì phần đông là không tu tập, chỉ có thiểu số thì có tu tập. Trong thiểu số đó, lại có thiểu số là có thực hành thực sự trong tu tập (hành pháp), không phải chỉ “lên chùa và tụng kinh” (dù rằng điều này cũng tốt xét trên giai đoạn tiến hoá của người đó). Trong thiểu số của thiểu số này, đa số cũng chỉ mới tu tập ở giai đoạn tu tỉnh thức, tu chánh niệm, hướng đến điều đó có vẻ đã là cao nhất (đối với nhận thức lúc này của họ), thật ra, nó chỉ là một giai đoạn mở đầu cho người thực hành tâm linh sâu sắc. Vậy nên, đó là cái thiểu số của thiểu số của thiểu số có sự cộng hưởng thực sự với những nội dung này… Nếu đủ duyên, sẽ theo dõi được thôi. Những hạt giống đã được gieo từ nhiều đời bên trong tâm thức của bạn sẽ giúp bạn theo dõi và cộng hưởng tốt đẹp với những chia sẻ này.
Ai đó: Vậy hãy bắt đầu bằng một điều gần gũi… Làm sao để duy trì được thói quen tốt, mà không thúc ép (forcing) bản thân, không NLP (ở khía cạnh tiêu cực của phương pháp này), không dằn vặt bản thân (khi chưa làm được những thói quen tốt) và cũng không cả thèm chóng chán (khởi đầu thì hăng nhưng sau đó lại từ bỏ)?
Bờm: Hãy bắt đầu bằng việc trả lời câu hỏi: Điều gì tạo ra một cái thói quen tốt?
Giống như phần hoa và trái trên một cái cây, một thói quen tốt là một kết quả được tạo ra khi một hành động được lặp đi lặp lại thường xuyên. Và thói quen của chúng ta định hình nên cuộc đời của chúng ta. Thói quen có ảnh hưởng đến số phận của mỗi người.
Một cách hiểu đơn giản, nếu như một người có những thói quen tốt cho sức khỏe, thì người đó sẽ có một cuộc sống khỏe mạnh. Nếu một người có những thói quen tốt cho thành công, thì người này sẽ có một sự nghiệp thành công. Nếu người đó có những thói quen tốt về mặt hiệu suất, năng suất thì người này sẽ xử lý được nhiều việc, tạo ra rất nhiều kết quả và giá trị trong cùng một khoảng thời gian so với người khác.
Trong một mối quan hệ, nếu hai người thường xuyên có những thói quen tốt cho hạnh phúc lứa đôi, thì họ sẽ hạnh phúc trong mối quan hệ cặp đôi. Ví dụ như, có một cặp vợ chồng, sau cả ngày làm việc mệt mỏi, họ tiếp tục “đụng” chuyện con cái khi về nhà. Giờ đây, chồng chỉ muốn dành thời gian cho bản thân – như “nhốt mình” trong phòng xem tivi, xem bóng đá, hay chơi game. Sau khi chơi game, người chồng “lăn” lên giường ngủ, vì đã quá buồn ngủ. Cứ thế lâu dần, sự kết nối và thân mật sẽ mất đi trong đời sống vợ chồng. Người phụ nữ sẽ “khô khốc” hơn về cả tâm lý lẫn cơ thể vật lý. Sự khô khốc đó là vì cả hai đã không “tưới tẩm” được đời sống tinh thần cho nhau. Nếu như họ tập một thói quen đơn giản, trước khi đi ngủ, họ nằm bên nhau và tâm sự cho nhau nghe về ngày hôm nay thế nào… Người vợ sẽ kể về những gì xảy ra, người chồng sẽ lắng nghe và ủng hộ… Cả hai cùng trò chuyện với nhau, thì sự gắn kết sẽ được tái lập lại trước khi ngủ. Điều đó sẽ đi vào vô thức và trong cả giấc mơ của mỗi người. Sáng hôm sau, khi thức dậy, họ sẽ cảm nhận được sự gắn kết tốt hơn giữa cả hai. Vậy nên, chúng ta thấy rằng từ những thói quen nhỏ nhưng có thể ảnh hưởng đến cả đời sống thân mật và hạnh phúc của một cặp đôi.
Theo luật nhân quả, nhân tạo nên quả, và quả này tiếp tục trở thành nhân cho một quả khác. Nếu thói quen được xem là nhân cho số phận, thì cái gì là nhân cho thói quen? Chính hành động lặp đi lặp lại tạo thành thói quen. Ví dụ, sáng hôm nay, nếu ta thức dậy sớm lúc 4 giờ và ngồi thiền, ta có thể cảm thấy buồn ngủ vào ngày đầu tiên. Nhưng nếu ta duy trì thói quen này trong khoảng từ 2 tuần đến 4 tuần, ta sẽ cảm nhận được niềm cảm hứng và năng lượng từ việc này. Đến một lúc nào đó, nếu ta không thức dậy sớm để ngồi thiền, ta sẽ cảm thấy mất năng lượng, và thấy “không ổn lắm”. Khi đó, một thói quen được thiết lập. Điều này cho thấy hành động dẫn đến thói quen. Vậy cái gì tạo nên hành động của chúng ta? Những thứ tạo ra hành động ở cấp độ vi tế hơn. Đó chính là cảm xúc, suy nghĩ và ký ức của chúng ta.
Bạn không có gì hơn ngoài dòng chảy ký ức đã được tái sinh qua nhiều đời, nhiều kiếp. Cứ mỗi kiếp, ta lại tích lũy thêm những ký ức mới. Khi chúng ta chết đi, chỉ có ký ức là thứ duy nhất được tái sinh. Trong đó, ký ức bao gồm tất cả những gì ta làm tốt – chính là phước đức, và những gì ta còn phải sửa chữa – chính là nghiệp quả. Đó là tất cả những phẩm chất ta tích lũy được trong quá khứ, và những biến dạng, bài học mà ta chưa học được. Chúng ta là ai, chúng ta hành xử như thế nào, có thói quen gì… Tất cả đều được “lèo lái” và được điều khiển một cách âm thầm, bí mật và vi tế của một “nhân vật” có tên là “ký ức”. Khi chúng ta hiểu được điều gốc rễ này, chúng ta nắm trong tay chìa khóa để thay đổi số phận và chuyển hóa cuộc đời của mình: Làm việc với ký ức của mình.
Ai đó: Làm việc với ký ức ư? Ký ức thuộc về quá khứ. Chẳng phải là chỉ cần sống trong hiện tại là đủ rồi sao?
Bờm: “Làm việc với ký ức” là một điều rất quan trọng. Nhưng nhiều người hiểu lầm về điều này. Vì họ nghĩ rằng chỉ cần sống với hiện tại là ổn. Sống với hiện tại là một thái độ tốt, nhưng nó chỉ áp dụng trong những bước đầu của quá trình tu tập.
Tất nhiên, điều này không có nghĩa là trong giai đoạn về sau, nó không quan trọng. Chúng ta cần có sự thực hành về tỉnh thức, về chánh niệm và sống với hiện tại. Tuy nhiên, Khi chúng ta đi sâu hơn nữa trên con đường khai tâm, chúng ta cần quan tâm đến ký ức của mình. Sống hiện tại không có nghĩa là phủ nhận và “nhắm mắt làm ngơ” trước ký ức, mà là đối diện và làm chủ những ký ức đó.
Ai đó: Vậy tu tỉnh thức, tu chánh niệm giống như ở “cấp độ” mẫu giáo?
Bờm: Vừa là “mẫu giáo”, vừa là “giáo sư”. Bởi vì mở đầu là nó, tận cùng cũng vẫn quay lại với nó.
Thế giới ngày xưa rất khác, phần đông nhân loại có tần số rung động ở mức rất thấp, với họ, chánh niệm là 1 điều xa xỉ, khó khăn. Vậy nên đã có những vị bắt đầu lan toả những điều cơ bản này, đến với cả thế giới phương Tây. Và phương Tây thực sự rất yêu thích khái niệm này, bởi vì tâm trí của người phương Tây rất “tăng động” – họ rất cần có chánh niệm. Nên, họ thực hành rất nghiêm túc, đến nỗi phương Đông cũng phải tự nhìn lại mình. Có những vị thầy mà cho dù bạn có đọc bao nhiêu sách và nghe bao nhiêu giảng dạy của người đó, thì chung quy lại cũng chỉ quy về 1 từ mà thôi, đó là “chánh niệm tỉnh thức”. Ngày nay, vẫn có những người gặp rất nhiều khó khăn để thực sự thấm nhuần sự tỉnh thức trong chính đời sống hàng ngày. Mặt khác, ngày càng có nhiều người dễ dàng thực hành điều này. Ví dụ, khi ngồi thiền, chỉ trong 3 hơi thở họ đã nhập định được rồi. Họ vẫn có một sự tỉnh thức khá tốt trong đời sống thường ngày. Khái niệm này đã lan toả ra thế giới, giúp con người ta sống và hiện diện được nhiều hơn trong hiện tại. Tìm thấy được hạnh phúc trong hiện tại. Tuy nhiên, kể cả “sống trong hiện tại” vẫn có những điểm trừ.
Ai đó: Điểm trừ ư? Trước đây tôi cứ nghĩ đó là đích đến cuối cùng rồi.
Bờm: Chúng ta thường hay “vịn” vào một câu nói của Đức Phật rằng chỉ cần sống trong hiện tại và không truy tìm quá khứ hay mưu cầu tương lai. Tuy nhiên, những người tu tập tâm linh có thể hiểu sai ý nghĩa của câu nói này, và tự tạo ra những biến dạng.
Bởi vì đa số những người này tu tập theo cách đè nén quá nhiều ký ức và không đối diện với chúng. Rốt cục, họ chỉ có sự bình an “bề nổi” ở mặt bên trên. Hay có thể gọi đó là sự bình an “giả tạo”… Còn sự thật, ở bên trong họ vẫn có cả một ngọn núi lửa chưa bao giờ được chuyển hoá và sẽ dễ dàng được “trigger” (kích hoạt), trở nên bùng nổ dữ dội một khi họ thực sự gặp một số những sự kiện trong cuộc sống chạm đến những cảm xúc tiêu cực gốc của mình… Khi bạn có sự bình an bề nổi, “rác rưởi” chỉ lắng đọng lại bên dưới, và mặt bên trên của nước có vẻ trong lành, tốt đẹp. Nhưng nếu bạn không đối diện với ký ức – với phần “rác”, nó có tự nhiên biến đi được không? Nó vẫn luôn nằm ở dưới đó, đợi khi kích hoạt, là trồi lên ngay. Và nhiều kiếp sống với những ký ức tu sĩ khiến cho người ta hoàn toàn “đổ bê tông” toàn bộ ký ức của mình, “tấm màn” quá dày không thể “vén lên”, họ gặp khó khăn trong việc nhận thức được sự thật bên trong mình, và như thế, sự chuyển hoá không thực diễn ra trọn vẹn được…
Và bởi vì người ta không hiểu một điều rằng kể cả Đức Phật cũng đã “truy tìm” ký ức của mình. Điều này được kể cụ thể trong Kinh Pháp Cú được coi là bộ Kinh đáng tin và tham khảo về chánh pháp của Phật. Trong kinh này, mô tả về cuộc hành trình giác ngộ của Đức Phật, khi ngài ngồi thiền dưới gốc cây Bồ Đề trong 49 ngày. Trong quá trình thiền định sâu sắc, ngài đã kích hoạt cơ chế “nhớ lại” (remembering) và đã “truy tìm lại” mọi kiếp sống của mình trong quá khứ. Từ đó, ngài đã thấu hiểu dòng chảy của nhân quả và lý giải được vì sao ngày hôm nay ngài lại có mặt ở đây.
Một người có hiểu biết sâu sắc và thành toàn về chính bản thân mình, người đó chính là Phật, là bậc giác ngộ. Khi hiểu được chính mình, ta mới có thể hiểu được toàn bộ vũ trụ này. Điều này có thể được thực chứng thông qua thực hành vì có cả một “vũ trụ” ở bên trong chúng ta.
Chính Đức Phật cũng đã truy tìm và đã thấu hiểu, làm việc, thanh tẩy, thanh lọc rất nhiều ký ức của mình. Vì vậy, một chìa khóa cho con đường tu tập tâm linh cân bằng, đúng đắn đó là phải biết làm việc với những ký ức. Bởi vì, chúng ta không có gì hơn ngoài là “nô lệ” của những ký ức đó. Tất cả những hành xử của chúng ta hôm nay được chi phối rất nhiều bởi vùng “bóng tối” này. Bóng tối đó chính là vùng vô thức. Ta đưa nhiều hạt giống xuống vùng vô thức, và dần dần chúng “trồi” lên vùng tiềm thức và ý thức, quá trình đó tạo thành những niềm tin, suy nghĩ, cảm xúc dẫn đến hành động và chế tác thói quen cho mình. Khi chúng ta có thói quen chưa tốt, ta muốn chuyển hóa thói quen này. Ta cần biết cách làm việc với những ký ức và những ký ức đó dẫn đến việc ta có hành động, tạo thói quen như vậy.
Những pháp môn giúp chúng ta thanh lọc được ký ức là những pháp môn cần thiết. Chúng ta có thể thực hành những pháp nào giúp mình có thể đi sâu xuống tầng vô thức. Thiền cũng là một cách như thế. Con đường thiền là con đường rất sâu sắc. Chúng ta có thể thiền và phát ra ý nguyện để thanh lọc các ký ức. Điều này thực ra vẫn còn rất cấp tiến so với số đông. Vì số đông thì không thiền. Mà những người có thiền rồi thì cũng chỉ thiền để “sống trong hiện tại”, để định tâm, để chánh niệm tỉnh thức, chứ chưa biết cách làm việc với chính mình ở khía cạnh ký ức.
Với những kỹ thuật thiền cụ thể, trong thiền ta sẽ nhận ra bài học và sẽ tích hợp được phẩm chất. Khi tích hợp được phẩm chất thì ta cần nuôi dưỡng nó trong chính những hành xử trong đời sống thường ngày của mình. Từ đó, dần dần ta chế tác ra một thói quen mới vô cùng tự nhiên. Vì nó đến từ thiền, rất thuận theo tự nhiên của tâm thức. Đó không phải là sự đè nén hay sự thúc ép, ép buộc, mà là cân bằng, nhẹ nhàng. Chúng ta nhìn thấy được “nhân vật trong bóng tối” là gì để chúng ta giảng hòa với nó và chúng ta buông bỏ nó. Khi đó, chỗ trống được tạo ra để ta gieo trồng những hạt giống tích cực vào cuộc đời mình. Thông qua các phương pháp tu tập và việc đưa đạo vào đời cũng như ta thực hành những phẩm chất cần thiết trong chính đời sống hàng ngày của mình.
Đó chính là con đường mà chúng ta có thể gọi là con đường khai tâm.
Ai đó: Như vậy, tu tỉnh thức cũng chỉ là bước đệm đầu tiên…?
Bờm: Đó là bước đệm rất quan trọng vì chúng ta sẽ còn quay trở lại với bước đệm này rất nhiều lần, để “sạc năng lượng tỉnh thức” cho mình mỗi khi đi vào sự chuyên sâu, đi sâu xuống bên dưới vô thức, đối diện với rất nhiều sự thật dữ dội từ bên trong, làm việc và khai tâm thực sự, khi đó nếu có năng lượng chánh niệm hiện diện, ta sẽ có đủ năng lượng để tiếp tục “đào sâu” xuống bên dưới…
Đó là bước cơ bản mở đầu, để rồi sau đó một người hữu duyên sẽ đi đến với những thực hành sâu sắc cấp tiến tiếp theo. Tất cả đều phù hợp cho hành trình tiến hoá tâm linh của mỗi người.
Ai đó: 
