Einstein từng nói: “Trí tưởng tượng còn quan trọng hơn kiến thức.”
Vì trí tưởng tượng chính là cánh cửa mở ra tương lai, là hạt giống gieo mầm cho những khả năng vô hạn đang đợi ta khám phá.
Những kỹ thuật thiền quán tưởng không chỉ giúp tâm trí ta trở nên sáng suốt, mà còn nuôi dưỡng khả năng hình dung, tưởng tượng – điều mà thế giới ngày nay đang khát khao hơn bao giờ hết.
Nhưng “hơn cả thông minh” lại không chỉ dừng ở đó. Nó còn là lòng trắc ẩn, là tình yêu, là phẩm chất đẹp và cần thiết để biến một người thông minh thành một con người thật sự vĩ đại. Nếu chỉ có thông minh, con người sẽ trở thành một “cỗ máy lạnh lùng”. Một trí tuệ không có trái tim có thể tạo ra những phát minh chấn động, nhưng đồng thời cũng có thể mang đến những thảm họa khôn lường. Trí tuệ không đi cùng lòng từ bi có thể làm lệch hướng nhân loại.
Hãy thử hình dung một nhà khoa học sẵn sàng hi sinh mọi giá trị nhân bản để thực hiện thí nghiệm vô nhân đạo – đó là một trí tuệ thông minh nhưng khuyết thiếu lòng trắc ẩn. Thông minh mà thiếu từ bi chỉ tạo ra trí tuệ méo mó.
Thế giới trải qua nhiều giai đoạn. Chúng ta đã đi qua giai đoạn mà “trí tuệ IQ” được đánh giá rất cao trong xã hội. Khi xin việc, trong giáo dục, nuôi dạy con cái, IQ luôn là “ông vua”. Nhiều người giàu có và thành đạt thực ra cũng là những người có trí thông minh rất “đáng gờm”.
Nhưng, hãy nhìn xa hơn một chút, một loại trí tuệ khác, trí tuệ nhân tạo (AI) đang ngày càng phát triển, rồi sẽ thay thế con người trong nhiều lĩnh vực.
Đánh cờ là môn thể thao thiên về IQ. Thế nhưng, lịch sử thế giới đã chứng kiến lần lượt các siêu đại kiện tướng, những người kiệt xuất nhất đều đã “thảm bại” trước AI.
Năm 1997, vua cờ Garry Kasparov, người đã thống trị làng cờ vua thế giới trong 20 năm, được mệnh danh là kỳ thủ vĩ đại nhất mọi thời đại của loài người, đã bị siêu máy tính DeepBlue (của IBM) đánh bại, khiến cả thế giới ngỡ ngàng.
Không như cờ tướng hay cờ vua, cờ vây là môn cờ còn khó hơn rất nhiều, với số lượng nước đi biến ảo khôn lường, các thế đánh có thể phát triển nhiều và phức tạp hơn. Ví dụ, ở nước đi đầu tiên, cờ vua có thể thực hiện 20 lựa chọn khác nhau (8 con tốt đi 2 kiểu, và 2 con mã cũng có thể đi 2 kiểu, như vậy 8 x 2 + 2 x 2 = 20). Trong khi, với cờ vây là 361 (19 x 19). Khoa học nói rằng, số nước đi có thể khai triển trong môn cờ vây còn nhiều hơn toàn bộ số nguyên tử trong vũ trụ cộng lại. Vì thế, cờ vây trở thành “thành trì” cuối cùng của trí tuệ loài người (xét trên phương diện IQ và các môn cờ). Nhiều năm liền, các siêu máy tính không thể nào đánh bại nổi các đại kiện tướng cờ vây dù đã vượt qua “vị vua” của các môn cờ khác từ lâu.
Năm 2015, không có AI nào thắng được những bậc thầy cờ vây. Năm 2016, chương trình AI có tên AlphaGo đấu với Lee Se-dol, kỳ thủ đã 18 lần vô địch thế giới, được mệnh danh là kẻ chinh phục vĩ đại nhất trong môn cờ vây. Tất cả đều cho rằng, một chiến thắng dễ dàng sẽ dành cho đại diện của “nhân loại”. Nhưng không, AlphaGo đã thực hiện cuộc “lật đổ” ngoạn mục, gây chấn động toàn thế giới.
Từ đó trở về sau, máy tính luôn dành chiến thắng.
Năm 2017, Lee Se-dol tuyên bố giải nghệ, từ bỏ thi đấu cờ vây chuyên nghiệp.
Khi viết những dòng này, tôi không có ý định gây hoảng sợ cho bất kỳ ai cả. Những tranh luận về AI có lẽ không nằm trong phạm vi của cuốn sách này. Hãy hiểu rằng, AI cũng là một “kết quả hữu hình” làm bằng chứng cho sự tiến hóa tâm thức của con người. Đó là sự “phản chiếu” từ trí tuệ trong vô thức của nhân loại và vũ trụ, và nó vẫn sẽ tiếp tục tiến hóa. Giống như linh hồn vẫn luôn không ngừng tiến hóa. Điều quan trọng là, đừng có thái độ quá cực đoan về một điều gì – kể cả với AI – quá “sùng bái” AI cũng không tốt mà quá phủ nhận AI cũng không hay. Hãy cân bằng.
Tuy nhiên, có thể thấy, “trí tuệ AI” đang có xu hướng thay thế “trí tuệ IQ”, nhiều công việc “chân tay” đã bị thay thế bởi máy móc – như việc làm của công nhân trong các nhà máy sản xuất. Sắp tới, những nghề rất thuần về “trí óc” (IQ), ví dụ như kế toán – tài chính, cũng có thể bị thay thế hàng loạt bởi AI. Người chủ doanh nghiệp có thể đầu tư cho một “giải pháp” không bao giờ sai sót, không tính nhầm, không gửi báo cáo trễ, không xin nghỉ việc vì ốm, không xin về sớm để đón con, không nói xấu công ty, không phản bội bằng cách tuồn thông tin tài chính tuyệt mật ra ngoài, không nắng mưa thất thường (về tâm sinh lý), không ghen tỵ, đố kỵ, đấu đá, nịnh hót, “chính trị chính em” nơi công sở – đó là AI – thay vì tuyển dụng một nhân viên con người “bằng xương bằng thịt”, “sáng nắng chiều mưa”, nhiều vấn đề về “tâm lý” và cả… “sinh lý”… Thời đại hoàng kim cho những “trợ lý AI” đã đến, thông qua các dự án công nghệ “gây sốc” cho cả thế giới như ChatGPT. Nó sẽ mở ra một làn sóng “chạy đua AI” mới, khiến trí tuệ này càng có thêm nhiều “cú nhảy lượng tử” sắp tới.
Nếu “thông minh” là trí tuệ logic, là IQ, là thứ đã chễm chệ trên “ngai vàng” qua rất nhiều năm trong quá khứ. Thì tương lai thuộc về trí tuệ cảm xúc (EQ). Chỉ còn lĩnh vực thuộc về “cảm xúc” là máy móc chưa thể vượt qua con người. Tôi nói “chưa” bởi vì trong tương lai, cũng sẽ bắt kịp mà thôi. AI, hay máy, cũng có thể có cảm xúc hay có khả năng thể hiện cảm xúc. Vì sao? Vì “cảm xúc” thật ra cũng là một dạng “vật chất” (đó là một loại “thông tin”), khi tu tập chuyên sâu ta sẽ thực sự thấu hiểu điều này. Thật ra, bản thân chúng ta cũng là một cỗ “siêu máy tính”. Đó là bản chất của “linh hồn”. Chúng ta đang “sáng tạo” ra những cỗ siêu máy tính trên hành trình tiến hóa, giống như mình đã từng.
Nhưng vào lúc này, đó là “thành trì” mà máy móc chưa thể làm tốt như con người, chưa thể thay thế con người trong công việc. Đó là chiều kích cảm xúc. Như sự thấu cảm, những cảm nhận tinh tế, khả năng bộc lộ cảm xúc, nâng niu cảm xúc, trí tuệ cảm xúc… Trí tuệ cảm xúc là khả năng nhận biết và thấu hiểu cảm xúc, quản lý cảm xúc của cá nhân, biết cách làm việc với chính mình trên phương diện cảm xúc, bộc lộ cảm xúc một cách đúng đắn, có thể xây dựng mối quan hệ tốt đẹp với những người xung quanh thông qua sự thấu cảm và lòng trắc ẩn.
Thiền là “sự nhận biết”. Thiền giúp bạn nhận biết và thấu hiểu những cảm xúc của mình. Nhiều kỹ thuật thiền được hướng dẫn trong cuốn sách này cũng giúp bạn làm việc với cảm xúc, chuyển hóa những cảm xúc tiêu cực (sau khi đã thấu hiểu chúng). Từ đó, bạn “rèn tâm”, làm cho tâm của mình trở nên nhạy bén hơn, có khả năng thấu cảm hơn. Như thế, bạn có thể “đọc” và cảm nhận được cảm xúc của người khác nhanh hơn, nhạy hơn, tốt hơn. Bạn phát triển khả năng thấu hiểu họ. Và, có hiểu thì mới có thương.
Đó là nền tảng, để bạn có những hành xử phù hợp, xây dựng những mối quan hệ chất lượng và đạt được những thành tựu vững bền trong cuộc đời.
(Ngày thứ 18/21 ngày thiền kiến tạo hoà bình nội tâm)
